Əlimusa İbrahimov
Politoloq, siyasi elmlər üzrə fəlsəfə doktoru

İsrailin Baş naziri Benyamin Netanyahunun Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Baş Assambleyasının 81-ci sessiyasında çıxışı zamanı Azərbaycanın nümayəndəsinin zalı tərk etməyərək çıxışın sonuna qədər dinləməsi müəyyən dairələrdə tənqidlərə səbəb olub. Məlumata görə, Netanyahu tribunaya qalxdığı zaman 70-ə yaxın ölkənin nümayəndə heyəti zalı tərk edib və ya yerlərini boş qoyub. Bu fonda Azərbaycanın nümayəndəsinin zalda qalması bəzi müşahidəçilər tərəfindən İsrailin mövqeyinə siyasi dəstək kimi qiymətləndirilib.
Lakin belə yanaşma diplomatiyanın fundamental prinsiplərindən birini nəzərdən qaçırır:
Siyasi liderin çıxışını dinləmək heç də onun siyasi mövqeyini dəstəkləmək demək deyil.
Əksinə, Azərbaycanın nümayəndəsinin zalda qalmasını BMT-nin mahiyyəti və funksiyası baxımından tamamilə legitim diplomatik seçim kimi qiymətləndirmək mümkündür.
BMT yalnız razılaşmaq üçün deyil, dinləmək üçün də yaradılıb
Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Baş Assambleyası məhz siyasi baxışları, maraqları və mövqeləri bir-birindən ciddi şəkildə fərqlənən dövlətlərin bir araya gəlməsi, bir-birini dinləməsi və öz mövqelərini müdafiə etməsi üçün yaradılıb.
BMT Baş Assambleyası təşkilatın əsas müzakirə, siyasət müəyyənləşdirmə və nümayəndəlik orqanıdır. Təşkilatın bütün 193 üzv dövləti burada təmsil olunur və hər bir dövlət bir səs hüququna malikdir.
Bu baxımdan BMT hansısa dövlətlərin yalnız razılaşdıqları ölkələrin nümayəndələrini dinlədikləri siyasi klub deyil.
Burada mühüm bir fərq var.
Diplomat bir çıxışı dinləyə bilər, lakin həmin çıxışda səsləndirilən fikirləri qəbul etməyə bilər. Nümayəndə zalda qala bilər, lakin çıxış edən şəxsi alqışlamaya bilər. Dövlət başqa ölkə ilə diplomatik münasibətlər saxlaya bilər, lakin həmin ölkənin müəyyən siyasətləri ilə kəskin şəkildə razılaşmaya bilər.
Əgər diplomatik görüşdə fiziki iştirak avtomatik olaraq siyasi dəstək kimi qəbul edilərsə, beynəlxalq diplomatiyanın özü ciddi şəkildə məhdudlaşmış olar.
Zalın tərk edilməsi diplomatiyanın bir formasıdır, zalda qalmaq isə başqa forması
Netanyahu çıxış edərkən zalı tərk edən nümayəndə heyətlərinin öz etirazlarını bu formada ifadə etmək hüququ var. Onların zalı tərk etməsi özü siyasi və diplomatik mesaj idi.
Lakin bu, zalda qalmağın qeyri-legitim olduğunu göstərmir.
Diplomatik etirazın müxtəlif formaları mövcuddur: zalı tərk etmək, bəyanat yaymaq, qətnamənin əleyhinə səs vermək, çıxış etmək, məsləhətləşmələr aparmaq, humanitar təşəbbüsləri dəstəkləmək və ya sadəcə olaraq qarşı tərəfin mövqeyini dinləmək.
Heç bir universal diplomatik qayda tələb etmir ki, bir dövlət çıxış edən tərəfin mövqeyi ilə razılaşmadıqda mütləq zalı tərk etsin.
Üstəlik, Netanyahu çıxış edərkən bütün nümayəndə heyətlərinin zalı tərk etmədiyi də məlumdur. Müxtəlif ölkələrin nümayəndələri öz diplomatik yanaşmalarına uyğun olaraq zalda qalıblar.
Deməli, zalda qalmağı avtomatik şəkildə Netanyahu çıxışının dəstəklənməsi kimi təqdim etmək düzgün olmaz.
Əks halda, diplomatik iştirakın mənası həddindən artıq sadələşdirilmiş olar.
Azərbaycanın Fələstin məsələsində mövqeyi dəyişməyib
Azərbaycan nümayəndəsinin tənqidinə qarşı ən mühüm arqumentlərdən biri Azərbaycanın özünün Fələstin məsələsindəki rəsmi mövqeyidir.
Azərbaycan İsrail-Fələstin münaqişəsinin beynəlxalq hüquq, BMT Təhlükəsizlik Şurasının müvafiq qətnamələri və iki dövlət prinsipi əsasında sülh yolu ilə həllini dəfələrlə dəstəkləyib.
Azərbaycan Xarici İşlər Nazirliyi də müxtəlif rəsmi açıqlamalarında iki dövlətli həllə dəstəyini ifadə edib və Qəzzadakı vəziyyətlə bağlı beynəlxalq səylərin əhəmiyyətini vurğulayıb.
Azərbaycan həmçinin Fələstin xalqına dəstəyini ifadə edib, humanitar yardım məsələlərinə diqqət yetirib və münaqişənin siyasi-diplomatik yolla həllinin vacibliyini vurğulayıb.
Bu səbəbdən Azərbaycan nümayəndəsinin Netanyahu çıxışını dinləməsi Azərbaycanın Fələstin məsələsindəki rəsmi mövqeyindən imtina etməsi kimi təqdim edilə bilməz.
Bir dövlətin xarici siyasətini qiymətləndirmək üçün əsas meyar onun nümayəndəsinin konkret bir çıxış zamanı zalda oturması deyil, dövlətin rəsmi bəyanatları, səsvermələri, diplomatik təşəbbüsləri və konkret fəaliyyətidir.
Azərbaycanın BMT diplomatiyası daha geniş kontekstdə qiymətləndirilməlidir
Başqa mühüm məqam da budur ki, Azərbaycan BMT Baş Assambleyasının 81-ci sessiyasına yalnız digər liderlərin çıxışlarını dinləmək üçün getməyib.
Azərbaycan nümayəndə heyəti öz milli maraqlarını və xarici siyasət prioritetlərini beynəlxalq ictimaiyyətə çatdırmaq, ikitərəfli və çoxtərəfli diplomatik əlaqələri inkişaf etdirmək məqsədilə sessiyada iştirak edir.
Xarici işlər naziri Ceyhun Bayramov da Baş Assambleyanın 81-ci sessiyasının Ümumi Müzakirələrində Azərbaycanın mövqeyini ifadə edib və sessiya çərçivəsində müxtəlif dövlətlərin nümayəndələri ilə görüşlər keçirilib.
Bu, Azərbaycanın BMT-də iştirakının daha geniş məqsədini göstərir:
Çoxtərəfli diplomatiya, dialoq və milli maraqların müdafiəsi.
Azərbaycanın diplomatik siyasətində müxtəlif aktorlarla əlaqə saxlamaq xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bu, xüsusilə Cənubi Qafqaz və Yaxın Şərq kimi mürəkkəb geosiyasi proseslərin getdiyi regionlarla bağlı daha aydın görünür.
Müxtəlif tərəflərlə danışmaq diplomatiyanın zəifliyi deyil. Əksinə, bir çox hallarda bu, diplomatiyanın əsas alətlərindən biridir.
Dinləmək özü də diplomatik fəaliyyətin bir hissəsidir
Zalda qalmağın praktiki diplomatik əhəmiyyəti də var.
Diplomatın vəzifəsi yalnız öz dövlətinin mövqeyini ifadə etməkdən ibarət deyil. Diplomat eyni zamanda digər dövlətlərin mövqelərini, prioritetlərini və arqumentlərini bilavasitə dinləməli və anlamalıdır.
Netanyahunun BMT-dəki çıxışı onun mövqeyi ilə razılaşmayan dövlətlər üçün belə mühüm informasiya mənbəyidir.
İsrail hökuməti hansı məsələləri ön plana çəkir?
Müharibəni necə izah edir?
Beynəlxalq tənqidlərə necə cavab verir?
İran məsələsinə necə yanaşır?
ABŞ, Avropa dövlətləri, ərəb ölkələri və digər beynəlxalq aktorlara hansı mesajları verir?
Diplomatın bütün bunları birbaşa dinləməsi sonradan həmin mövqelərin təhlil edilməsinə imkan yaradır.
Bu mövqelər qəbul edilə, tənqid oluna və ya rədd edilə bilər.
Dinləmək təslim olmaq deyil. Dinləmək diplomatiyanın özüdür.
Etiraz və dialoq bir-birini istisna etmir
Bu hadisənin arxasında daha geniş bir sual dayanır:
Diplomatiyanın məqsədi yalnız etirazı nümayiş etdirməkdir, yoxsa dialoq imkanlarını da qorumaq?
Əslində bunlar bir-birini istisna etmir.
Dövlət müəyyən siyasəti kəskin şəkildə tənqid edə, eyni zamanda həmin ölkə ilə diplomatik əlaqələrini davam etdirə bilər.
Fələstin xalqının hüquqlarını müdafiə edən dövlət İsraillə diplomatik münasibətlər saxlaya bilər.
Hərbi əməliyyatları tənqid edən dövlət həmin əməliyyatları həyata keçirən ölkənin mövqeyini dinləyə bilər.
Bir dövlət qarşı tərəfin mövqeyini qəbul etmədən həmin mövqeyi anlamağa çalışa bilər.
Beynəlxalq siyasətdə münaqişələr yalnız bir tərəfin digər tərəfi dinləməkdən imtina etməsi ilə həll olunmur.
Əgər hər siyasi fikir ayrılığı diplomatik əlaqələrin və dialoqun dayandırılması ilə nəticələnsəydi, beynəlxalq təşkilatların əsas funksiyalarından biri – müxtəlif tərəflər arasında ünsiyyət və dialoq yaratmaq – öz əhəmiyyətini itirərdi.
Azərbaycanın təcrübəsi dialoqun əhəmiyyətinin sübutudur
Azərbaycanın son onilliklərdəki diplomatik təcrübəsi də bu baxımdan maraqlı nümunədir.
Azərbaycan Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsinin həlli istiqamətində uzun illər ərzində danışıqlar prosesində iştirak edib, beynəlxalq təşkilatlarda öz mövqeyini müdafiə edib və eyni zamanda qarşı tərəflə müxtəlif formatlarda dialoq aparıb.
Buradan çıxarıla biləcək əsas diplomatik nəticə sadədir:
Rəqib və ya qarşı tərəflə danışmaq onun mövqeyini qəbul etmək demək deyil.
Əksinə, danışıqların aparılması üçün qarşı tərəfin nə düşündüyünü, nə tələb etdiyini, hansı arqumentlərdən istifadə etdiyini və hansı kompromislərin mümkün olduğunu bilmək lazımdır.
Bu prinsip yalnız Cənubi Qafqaza deyil, Yaxın Şərqə də aiddir.
Azərbaycanın nümayəndəsinin zalda qalması siyasi mesaj idimi?
Şübhəsiz ki, hər diplomatik davranış müxtəlif cür şərh oluna bilər.
Bəzi müşahidəçilər bunu Azərbaycanın praqmatik diplomatiyasının göstəricisi kimi qiymətləndirə bilər. Digərləri isə Fələstinlə həmrəyliyin daha nümayişkaranə şəkildə ifadə edilməsini gözləyə bilər.
Bunlar siyasi şərhlərdir.
Lakin faktla şərhi bir-birindən ayırmaq lazımdır.
Fakt budur ki, Azərbaycanın nümayəndəsi Netanyahu çıxış edərkən zalı tərk etməyib və çıxışı dinləyib.
Bu faktın özü Azərbaycanın Netanyahu tərəfindən səsləndirilən bütün arqumentləri dəstəklədiyini sübut etmir.
Belə nəticəyə gəlmək üçün Azərbaycanın rəsmi xarici siyasətinə – bəyanatlarına, səsvermələrinə, diplomatik fəaliyyətinə və konkret addımlarına baxmaq lazımdır.
Azərbaycanın Fələstin məsələsində iki dövlətli həllə və beynəlxalq hüquqa dəstəyini ifadə edən rəsmi mövqeyi isə bu məsələnin daha mürəkkəb və balanslı şəkildə qiymətləndirilməsini tələb edir.
Əslində sual başqa cür qoyulmalıdır
Bəlkə də əsas sual:
“Azərbaycan niyə zalı tərk etmədi?”
deyil.
Əsas sual belə olmalıdır:
“Azərbaycan Fələstin, İsrail və Yaxın Şərq məsələləri ilə bağlı BMT sessiyasından əvvəl, sessiya zamanı və sessiyadan sonra nə deyib və nə edib?”
Xarici siyasəti qiymətləndirmək üçün məhz bu meyar daha əsaslıdır.
Zalı tərk etmək güclü və emosional siyasi görüntü yarada bilər. Bu, müəyyən dövlətin mövqeyinə etirazı açıq şəkildə nümayiş etdirir.
Lakin diplomatiya yalnız görüntülərdən ibarət deyil.
Bəzən diplomatiya etiraz tələb edir.
Bəzən səsvermə tələb edir.
Bəzən bəyanat tələb edir.
Bəzən isə zalda qalaraq qarşı tərəfi dinləməyi tələb edir.
Bu yanaşmalar mütləq şəkildə bir-birini istisna etmir.
Nəticə: Diplomatiya nə susmaqdır, nə də mütləq zalı tərk etmək
Azərbaycan nümayəndəsinin BMT Baş Assambleyasının zalında qalmasını avtomatik şəkildə Netanyahuya və ya İsrail siyasətinə dəstək kimi təqdim etmək düzgün olmaz.
Bu davranış başqa bir diplomatik prinsipin – razılaşmadığın tərəfi belə dinləmək bacarığının – ifadəsi kimi də başa düşülə bilər.
Azərbaycan iki dövlətli həll prinsipini, beynəlxalq hüququ və BMT qətnamələrini dəstəklədiyini dəfələrlə bəyan edib. Eyni zamanda Azərbaycan çoxtərəfli diplomatiyada fəal iştirak edir və müxtəlif dövlətlərlə diplomatik əlaqələr saxlayır.
Bu iki yanaşma arasında ziddiyyət yoxdur.
Bir dövlət Fələstin xalqının hüquqlarını dəstəkləyə və İsrailin baş nazirini dinləyə bilər.
Bir dövlət Netanyahu ilə razılaşmaya və onun çıxışını dinləyə bilər.
Bir dövlət İsrailin müəyyən siyasətlərinə etiraz edə və eyni zamanda diplomatik əlaqələri davam etdirə bilər.
Bir dövlət BMT zalında qala və öz xarici siyasət prinsiplərindən imtina etməyə bilər.
Birləşmiş Millətlər Təşkilatı, ilk növbədə, müxtəlif mövqelərə malik dövlətlərin bir araya gəldiyi və bir-birini dinləməli olduğu beynəlxalq platformadır.
Zalı tərk etmək legitim etiraz formasıdır.
Zalda qalmaq və dinləmək də legitim diplomatik davranış formasıdır.
Əsas məsələ konkret bir çıxış zamanı kimin hansı stulda oturması deyil.
Əsas məsələ dövlətin öz diplomatik səsindən, səsvermə hüququndan, prinsiplərindən və beynəlxalq münasibətlər imkanlarından çıxışdan sonra necə istifadə etməsidir.
Bu baxımdan Azərbaycanın nümayəndəsinin zalda qalması İsrail və ya Netanyahu ilə bağlı avtomatik siyasi seçim kimi deyil, BMT-nin çoxtərəfli diplomatik məkanında iştirak etmək, qarşı tərəfin mövqeyini birbaşa dinləmək və Azərbaycanın öz mövqeyini daha geniş diplomatik fəaliyyəti ilə ifadə etmək seçimi kimi qiymətləndirilə bilər.
Diplomatiyanın mahiyyəti yalnız öz mövqeyini söyləmək deyil.
Bəzən diplomatiyanın ən vacib şərti qarşı tərəfi də dinləməkdir.